Προϊστορικό Σπήλαιο Σαρακινό
Το σπήλαιο του Σαρακηνού βρίσκεται αριστερά της εισόδου του Ακραιφνίου σε αρκετά υψηλό και απόκρημνο σημείο με ωραία θέα προς την πεδιάδα. Αποτελεί έναν από τους πιο σημαντικούς χώρους ύπαρξης του ανθρώπου στη Βοιωτία.
Η κατοίκηση του αρχίζει περίπου από το 5000 π.Χ. και σταματά στη Μεσοελλαδική περίοδο στις αρχές της 2ης χιλιετίας π.Χ. Η χρήση του σταμάτησε μάλλον λόγο σοβαρών ανακατατάξεων που έλαβαν χώρα στη περιοχή. Από το 4200-3300 π.Χ. περίπου η κατοίκηση του σπηλαίου είναι έντονη και αποδεικνύεται από τα άφθονα κεραμικά καθώς και ειδώλια που ήρθαν στο φώς. Σημαντικά επίσης είναι τα εξαιρετικά κεραμικά της Νεότερης Νεολιθικής, με εγχαράξεις σε μαύρο, καθώς και κατάμαυρα στιλβωτά αγγεία.
Στρωματογραφική τομή Νεολιθικά στρώματα Μεσολιθικά & Παλαιολιθικά
Στην περιοχή της Κωπαϊδας άρχισε το
1994 και συνεχίζεται ακόμη το Πρόγραμμα Κωπαϊδας (ΚοpaisProject), το
οποίο περιλαμβάνει εκτός από την ανασκαφή του σπηλαίου Σαρακηνού και την
επιφανειακή έρευνα δεκάδων σπηλαίων. Από την περιοχή Ακραιφνίου μέχρι
την Αλίαρτο και στην περιοχή νότια του Γλα υπάρχει μία μεγάλη πυκνότητα
σπηλαίων σε χαμηλούς ασβεστολιθικούς όγκους ιουρασικής και κρητιδικής
περιόδου. Τα περισσότερα βρίσκονται χαμηλά στο επίπεδο της άλλοτε λίμνης
και μερικά από αυτά χρησίμευαν σαν καταβόθρες διοχετεύοντας τα νερά της
λίμνης σε άλλες χαμηλότερες λεκάνες ή στη θάλασσα. Σε μερικά από τα
σπήλαια που βρίσκονται ψηλότερα εντοπίστηκαν λείψανα κατοίκησης της
νεολιθικής περιόδου, αλλά το πλέον σημαντικό είναι το σπήλαιο Σαρακηνού,
το οποίο εκτός από τις μεγάλες του διαστάσεις διατηρεί επιχώσεις 4- 5
μέτρων.
Το 1973 ο Θ. Σπυρόπουλος άρχισε την ανασκαφή του σπηλαίου και ανέφερε την ύπαρξη πλούσιων ευρημάτων διαφόρων εποχών. Το 1994 ο αρχαιολόγος Αδαμάντιος Σαμψών διευθύνοντας ομάδα σπηλαιολόγων ξεκίνησε νέα έρευνα του σπηλαίου. Η έρευνα έφερε στο φως κεραμικά της περιόδου 2000-1800 π.Χ. περίπου, καθώς και μυλόλιθους, ενδείξεις ότι το σπήλαιο κατοικήθηκε. Βρέθηκαν ακόμα οστά ζώων που ανήκαν σε αιγοειδή και βοοειδή, επίσης βρέθηκαν μεγάλες ποσότητες απανθρακωμένων σπόρων δημητριακών. Από όλη την έρευνα έχει διαπιστωθεί ότι η χρήση των σπηλαίων ήταν συστηματική και συνεχόμενη κατά την Παλαιολιθική περίοδο, ενώ κατά τη νεολιθική περίοδο ήταν εποχιακή.
Το 1973 ο Θ. Σπυρόπουλος άρχισε την ανασκαφή του σπηλαίου και ανέφερε την ύπαρξη πλούσιων ευρημάτων διαφόρων εποχών. Το 1994 ο αρχαιολόγος Αδαμάντιος Σαμψών διευθύνοντας ομάδα σπηλαιολόγων ξεκίνησε νέα έρευνα του σπηλαίου. Η έρευνα έφερε στο φως κεραμικά της περιόδου 2000-1800 π.Χ. περίπου, καθώς και μυλόλιθους, ενδείξεις ότι το σπήλαιο κατοικήθηκε. Βρέθηκαν ακόμα οστά ζώων που ανήκαν σε αιγοειδή και βοοειδή, επίσης βρέθηκαν μεγάλες ποσότητες απανθρακωμένων σπόρων δημητριακών. Από όλη την έρευνα έχει διαπιστωθεί ότι η χρήση των σπηλαίων ήταν συστηματική και συνεχόμενη κατά την Παλαιολιθική περίοδο, ενώ κατά τη νεολιθική περίοδο ήταν εποχιακή.
Γραπτής νεολιθικής κεραμικής Νεολιθικές γραμμές βελών Νεολιθικά ειδώλεια